میراث آریا : آیینهای سوگواری در پهنای جغرافیایی کهگیلویه و بویراحمد، میراثی ریشهدار است که پیشینهای به درازای چندین قرن دارد. با این حال، ورق خوردن تقویم تاریخ در یک سده اخیر و استقرار صنایع نفت و گاز در گچساران یا توسعه اداری در یاسوج، پای اقوام مختلف ایرانی را به این خطه باز کرد. این مهاجرتهای شغلی، نه تنها بافت جمعیتی را تغییر داد، بلکه باعث شد تا آیینهای عاشورایی در این استان، رنگ و رویی متنوع و فرامنطقهای به خود بگیرد.
امروز ساکنان این دیار اعم از لرهای اصیل و ترکهای قشقایی، در کنار هموطنان بهبهانی، اصفهانی، بندری، آبادانی و لرستانی، موزاییکی از عشق به پیشوای سوم شیعیان را ترسیم کردهاند. کارشناسان فرهنگی معتقدند: نوحهسرایی به گویشهای مختلف در هیاتهای مذهبی این استان، جلوهای تماشایی از وحدت ملی تحت لوای اهلبیت(ع) را تداعی میکند. همچنین سنت نذری که با پخت غذاهای محلی هر دیار همراه است، عمق باورهای مذهبی و پیوندهای اجتماعی میان اقوام را به نمایش میگذارد.
در بررسی آناتومی عزاداریهای بومی، «سینهزنی سنتی» جایگاهی ویژه دارد. این شیوه که بیشتر میان لرزبانان رواج دارد، همچنان بر مدار سبک و سیاق قدیم میچرخد. در این آیین، مردان با حلقهزدن و گرفتن کمر یکدیگر، دایرهای از اتحاد تشکیل میدهند و به دور «علم» و نوحهخوان میچرخند. همنوایی مداح و عزاداران در این سبک، هارمونی خاصی از حزن و حماسه ایجاد میکند.
در لایههای عمیقتر این سوگواری، حضور زنان چشمگیر است. بانوان در فواصل چند متری از صفوف مردان، نوحهها را زمزمه کرده و بر سینه میزنند. نمادشناسی این مراسم نشان میدهد: وجود گهواره حضرت علیاصغر(ع) که در گویش محلی «تهته» نامیده میشود، نشانه ارادت بیپایان به طفل ششماهه کربلاست. در سوی دیگر، سینهزنی سایر اقوام مقیم استان در قالب صفهای طولی اجرا میشود که وجه تمایز اصلی آن، تنوع گویشی در نوحهسرایی است.
تاریخچه زنجیرزنی در این خطه نیز شنیدنی است. بررسیها نشان میدهد: فعالیت هیاتهای زنجیرزنی نخستین بار توسط اصفهانیها و خوزستانیهای مقیم گچساران آغاز شد. امروزه این سبک از عزاداری چنان ریشه دوانده که بزرگترین هیاتهای زنجیرزنی، از جمله در میدان امام خمینی(ره) گچساران، با حضور باشکوه ترکزبانان و با زبان ترکی برگزار میشود.
اما حماسیترین بخش این سوگواری را باید در «تعزیهخوانی» جستجو کرد. آیین تعزیهخوانی سنتی در کهگیلویه و بویراحمد، طبق شواهد متقن، از سال ۱۲۸۷ خورشیدی تاکنون در میان ایلها و مناطق عشایری تداوم داشته است. اهالی فرهنگ میگویند: شهر «سوق» در شهرستان کهگیلویه، کانون قدیمیترین و حماسیترین تعزیههای استان است، به گونهای که بسیاری از مشتاقان از سایر نقاط، سختی سفر را برای درک حضور در این تعزیه به جان میخرند.
نفوذ آیینهای غرب و جنوب ایران نیز در این جغرافیا مشهود است. آیین «گِلمالی» که میراث معنوی استانهای لرستان، کرمانشاه و ایلام است، توسط خرمآبادیهای مقیم گچساران اجرا میشود. عزاداران در روز عاشورا، خاک نرم را با گلاب ناب مخلوط کرده و با گلمالی کردن خود، اوج مصیبتزدگیشان را فریاد میزنند. از سوی دیگر، آیین «دمامزنی» که سوغات معنوی جنوب کشور است، از دوران دفاع مقدس و با حضور مهاجران جنگزده خوزستانی در گچساران مرسوم شد و اکنون بخشی جداییناپذیر از حزنِ محرم در این منطقه است.
در بخش آواهای سوگ، «شروهخوانی» زنان ایلیاتی، اوج هنر سوزناک زنان لُر است. این موسیقی آوازی که به صورت تکخوان و با لحنی اندوهبار اجرا میشود، بیانگر فضایل شهدای کربلاست. در روستاهایی مانند «زیلایی»، بانوان با بستن شالبندهای سیاه، حلقه بزرگی ایجاد میکنند که در زبان محلی به آن «هویهوی» میگویند. در این مراسم، زنان سالخورده با حرکات نمادین چادر، ریتم عزا را هدایت میکنند.
نکته ظریف و جامعهشناختی در پوشش بانوان عزادار این است: بستن چادر به صورت ضربدری دور گردن، در فرهنگ این استان مختص مادران تازه داغدار است. وقتی پیر و جوان در ایام محرم اینگونه چادر میبندند، پیامی روشن به مخاطب مخابره میکنند: داغ حسین(ع) همیشه تازه است. بر اساس آمارهای موجود، هماکنون بیش از یکهزار و ۳۰۰ هیات مذهبی در اقصینقاط کهگیلویه و بویراحمد، پاسدار این میراث چندصدساله و رنگینکمان سوگواری اقوام ایرانی هستند.
گزارش از امیر امیرپور
انتهای پیام/
نظر شما